PSA (Prostat Spesifik Antijen), prostat bezi tarafından üretilen ve kanda ölçülebilen bir proteindir. PSA testi, prostat sağlığının değerlendirilmesinde kullanılan en önemli laboratuvar testlerinden biridir. Özellikle prostat kanseri taraması, iyi huylu prostat büyümesi ve prostat enfeksiyonlarının değerlendirilmesinde önemli rol oynar. Ancak PSA yüksekliği tek başına prostat kanseri tanısı anlamına gelmez. Bu nedenle yüksek PSA sonucunun mutlaka bir üroloji uzmanı tarafından detaylı olarak değerlendirilmesi gerekir.
PSA Yüksekliğine Neden Olan Durumlar
PSA değerinin yükselmesine neden olan birçok durum bulunmaktadır. İyi huylu prostat büyümesi (BPH), prostat iltihabı (prostatit), idrar yolu enfeksiyonları, idrar yapma güçlüğü, mesanede idrar kalması ve prostatın mekanik olarak uyarılması PSA seviyesini yükseltebilir. Bunun yanı sıra yakın zamanda gerçekleştirilen prostat muayenesi, sistoskopi, sonda uygulaması, yoğun bisiklet kullanımı veya cinsel aktivite de geçici PSA artışına neden olabilir.
PSA Yüksekliğinde Değerlendirme
PSA yüksekliği tespit edildiğinde ilk aşama ayrıntılı bir değerlendirmedir. Hastanın yaşı, aile öyküsü, kullandığı ilaçlar, prostat hacmi ve mevcut şikayetleri dikkate alınır. Ardından parmakla prostat muayenesi yapılabilir ve gerekli durumlarda serbest PSA testi, PSA yoğunluğu hesaplaması veya PSA artış hızının değerlendirilmesi istenebilir.
Multiparametrik Prostat MR
Günümüzde PSA yüksekliği olan hastalarda en sık başvurulan ileri incelemelerden biri multiparametrik prostat MR’dır. Bu görüntüleme yöntemi prostat içerisinde şüpheli alanların tespit edilmesini sağlar ve biyopsi gerekliliği konusunda önemli bilgiler sunar. MR incelemesi genellikle 30-45 dakika sürer ve hastanede yatış gerektirmez.
Prostat Biyopsisi
MR sonucunda şüpheli bulgular saptanırsa prostat biyopsisi önerilebilir. Biyopsi işlemi genellikle lokal anestezi veya sedasyon altında gerçekleştirilir. İşlem sırasında prostat dokusundan örnekler alınarak patolojik incelemeye gönderilir. Biyopsi yaklaşık 15-30 dakika sürer ve hastalar çoğu zaman aynı gün evlerine dönebilir. Patoloji sonuçları genellikle 5-10 gün içerisinde çıkmaktadır.
PSA Yüksekliğinin Tedavisi
PSA yüksekliğine neden olan durumun tedavisi altta yatan hastalığa göre değişiklik gösterir. Eğer sebep prostat enfeksiyonu ise antibiyotik tedavisi ve destekleyici ilaçlar uygulanır. Tedavi süresi çoğu hastada 2 ila 6 hafta arasında değişebilir. Tedavi sonrasında PSA testi tekrar edilerek seviyenin normale dönüp dönmediği değerlendirilir.
PSA yüksekliğinin nedeni iyi huylu prostat büyümesi ise ilaç tedavileriyle başlanabilir. Bu tedaviler idrar akımını rahatlatmayı ve prostat hacmini küçültmeyi amaçlar. İlaç tedavisinden yeterli fayda görülmeyen veya ileri derecede prostat büyümesi bulunan hastalarda lazer prostat ameliyatları, kapalı prostat ameliyatları veya robotik cerrahi yöntemleri uygulanabilir. Hastaların büyük bölümü bu işlemlerden sonra 1-3 gün içerisinde taburcu edilir ve günlük yaşamlarına kısa sürede dönebilir.
Eğer yapılan incelemeler sonucunda prostat kanseri tanısı konulursa tedavi planı hastalığın evresine, hastanın yaşına ve genel sağlık durumuna göre belirlenir. Erken evre prostat kanserlerinde aktif izlem, robotik prostat cerrahisi veya radyoterapi seçenekleri değerlendirilebilir. Robotik prostat ameliyatı sonrasında hastalar genellikle 1-2 gün hastanede kalırken, günlük yaşama dönüş süresi çoğu hastada 2-4 hafta arasında değişmektedir. Radyoterapi tedavileri ise çoğunlukla birkaç hafta süren seanslar halinde uygulanır.
Takip ve İzlem
PSA yüksekliği olan her hastanın ameliyat olması gerekmez. Günümüzde birçok hasta yalnızca düzenli takip programlarıyla güvenle izlenebilmektedir. Takip sürecinde belirli aralıklarla PSA ölçümleri yapılır, gerekli durumlarda MR görüntüleme tekrarlanır ve hastanın klinik durumu değerlendirilir.
Özellikle 50 yaş üzerindeki erkeklerin düzenli ürolojik kontrollerini yaptırmaları önerilmektedir. Ailesinde prostat kanseri öyküsü bulunan kişilerde ise taramalara daha erken yaşlarda başlanması gerekebilir. Erken tanı sayesinde hem prostat kanserinin tedavi başarısı artmakta hem de prostat büyümesine bağlı yaşam kalitesini bozan şikayetler etkin şekilde kontrol altına alınabilmektedir.
Özet
Sonuç olarak PSA yüksekliği, prostat bezinde meydana gelen farklı hastalıkların habercisi olabilir. Her PSA yüksekliği kanser anlamına gelmez; ancak mutlaka uzman değerlendirmesi gerektirir. Doğru tanı yöntemleri, kişiye özel tedavi planlaması ve düzenli takip sayesinde hem gereksiz endişelerin önüne geçilmekte hem de ciddi hastalıklar erken dönemde tespit edilerek başarılı şekilde tedavi edilebilmektedir.
